Een zzp’er in de bouw is schijnzelfstandig wanneer de samenwerking in de praktijk meer op een dienstverband lijkt dan op een echte zelfstandige opdracht. De drie kernvragen zijn: is er een gezagsverhouding, verricht de zzp’er persoonlijk arbeid, en is hij of zij structureel ingebed in de organisatie? Als je op alle drie “ja” antwoordt, is het risico groot.
Schijnzelfstandigheid in de bouw is geen nieuw probleem, maar de handhaving door de Belastingdienst is per 1 januari 2025 fors aangescherpt. Dat betekent dat constructies die jarenlang oogluikend werden toegestaan, nu actief worden gecontroleerd. Hieronder beantwoorden we de meest gestelde vragen over dit onderwerp.
Welke criteria bepalen of een zzp’er schijnzelfstandig is?
Of een zzp’er schijnzelfstandig is, wordt bepaald door drie cumulatieve criteria: de aanwezigheid van een gezagsverhouding, de verplichting tot persoonlijke arbeid, en structurele inbedding in de organisatie van de opdrachtgever. Zijn alle drie aanwezig, dan beoordeelt de Belastingdienst de relatie als een arbeidsovereenkomst, ongeacht wat er op papier staat.
Het gaat nadrukkelijk om de feitelijke situatie, niet om de naam op het contract. Een zzp-overeenkomst biedt geen bescherming als de dagelijkse werkelijkheid op de bouwplaats iets anders laat zien. De Belastingdienst kijkt naar hoe het werk werkelijk is georganiseerd: wie bepaalt de werktijden, wie geeft instructies, wie levert het gereedschap, en kan de zzp’er zich laten vervangen?
Relevante indicatoren voor schijnzelfstandigheid zijn onder meer:
- De zzp’er werkt uitsluitend of hoofdzakelijk voor één opdrachtgever
- De opdrachtgever bepaalt werktijden, methoden of de volgorde van werkzaamheden
- De zzp’er gebruikt gereedschap, materieel of kleding van de opdrachtgever
- Er is geen reële mogelijkheid tot vervanging door een derde
- De zzp’er werkt langdurig en structureel in de organisatie
Geen enkel criterium is op zichzelf doorslaggevend. Het gaat om het totaalbeeld. Maar hoe meer van deze indicatoren van toepassing zijn, hoe groter het risico dat de Belastingdienst ingrijpt.
Wat is er op 1 januari 2025 veranderd voor zzp’ers in de bouw?
Per 1 januari 2025 heeft de Belastingdienst het handhavingsmoratorium op de Wet DBA volledig opgeheven. Dat moratorium gold al jaren als een informele gedoogperiode. Vanaf 2025 handhaaft de Belastingdienst actief en kan zij met terugwerkende kracht naheffingen en boetes opleggen aan opdrachtgevers die schijnzelfstandigen inhuren.
De Wet DBA zelf is niet nieuw, die bestaat al sinds 2016. Wat is veranderd, is de bereidheid en capaciteit om daadwerkelijk te controleren. Bouwbedrijven die dachten dat “het nooit echt gehandhaafd werd” staan nu voor een andere realiteit. Bedrijfsbezoeken, boekenonderzoeken en signalen via de keten zijn allemaal instrumenten die de Belastingdienst nu inzet.
Nieuw in 2026 is ook dat het beoordelingskader arbeidsrelaties verder is aangescherpt via aanvullende beleidsregels. Opdrachtgevers in de bouw doen er verstandig aan hun volledige zzp-pool opnieuw te beoordelen aan de hand van de actuele criteria, niet op basis van hoe ze het altijd hebben gedaan.
Hoe ziet een gezagsverhouding eruit op een bouwplaats?
Op een bouwplaats is een gezagsverhouding aanwezig wanneer de opdrachtgever bepaalt hoe, wanneer en in welke volgorde het werk wordt uitgevoerd. Concreet: als een uitvoerder van het aannemersbedrijf dagelijks instrueert wat de zzp’er moet doen, is er sprake van gezag. Dat is structureel anders dan een zelfstandige die een opdracht aanneemt en zelf bepaalt hoe hij die uitvoert.
Het subtiele aan de bouw is dat samenwerking en coördinatie op een bouwplaats onvermijdelijk zijn. Meerdere partijen werken tegelijk op dezelfde locatie. Dat maakt het soms lastig om gezag te onderscheiden van gewone werkafspraken. Toch is het onderscheid cruciaal.
Wanneer is er sprake van gezag?
Er is sprake van gezag als de opdrachtgever inhoudelijke instructies geeft over de uitvoering van het werk, zoals de gebruikte methode, het tempo of de werkvolgorde. Ook het feit dat de zzp’er verplicht aanwezig moet zijn op vaste tijden, meeloopt in het ploegensysteem van de opdrachtgever, of zijn werk laat beoordelen door een leidinggevende van het bedrijf, wijst op een gezagsverhouding.
Wanneer is er geen gezag?
Er is geen gezag als de zzp’er een duidelijk afgebakende opdracht heeft, zelf bepaalt hoe hij die uitvoert, zijn eigen planning beheert en het resultaat oplevert zonder tussentijdse sturing. Een metselaar die een offerte indient voor een specifieke muur, zijn eigen ploeg meebrengt en het werk zelfstandig afrondt, opereert als echte zelfstandige.
Wat zijn de risico’s als een opdrachtgever toch schijnzelfstandigheid heeft?
Als de Belastingdienst vaststelt dat een zzp’er feitelijk als werknemer heeft gewerkt, kan de opdrachtgever worden aangeslagen voor naheffingen loonheffingen en premies werknemersverzekeringen, soms met terugwerkende kracht over meerdere jaren. Daarbovenop komen boetes en belastingrente. De totale financiële schade kan voor een middelgroot bouwbedrijf al snel in de tienduizenden euro’s lopen.
Maar de financiële risico’s zijn niet het enige probleem. Een vastgestelde schijnzelfstandigheid kan ook betekenen dat de zzp’er alsnog recht heeft op arbeidsrechtelijke bescherming: loondoorbetaling bij ziekte, ontslagbescherming en opgebouwde vakantiedagen. Die claims kunnen jarenlang na de samenwerking worden ingediend.
Praktische gevolgen voor bouwbedrijven zijn:
- Naheffingen loonheffingen en premies over de volledige opdrachtsperiode
- Boetes bij kwade opzet of ernstige nalatigheid
- Arbeidsrechtelijke claims van de zzp’er zelf
- Reputatieschade bij opdrachtgevers en onderaannemers in de keten
- Risico op doorlopende aansprakelijkheid als de situatie niet wordt gecorrigeerd
Voor bouwbedrijven die werken met een vaste schil van zzp’ers is het verstandig om niet te wachten op een bedrijfsbezoek van de Belastingdienst. Proactief je situatie beoordelen is altijd goedkoper dan reageren na een controle.
Wanneer is een zzp’er in de bouw wél zelfstandig?
Een zzp’er in de bouw is wél zelfstandig wanneer hij of zij een duidelijk afgebakende opdracht uitvoert, zelf bepaalt hoe het werk wordt gedaan, meerdere opdrachtgevers heeft, eigen gereedschap meebrengt en niet structureel is ingebed in de organisatie van de opdrachtgever. De samenwerking heeft dan een projectmatig karakter met een begin en een einde.
Concrete kenmerken van een echte zelfstandige in de bouw zijn:
- De zzp’er werkt voor meerdere opdrachtgevers per jaar
- Hij of zij brengt eigen materieel, gereedschap of materiaal mee
- Er is een duidelijke opdrachtomschrijving met een afgesproken resultaat
- De zzp’er kan zich laten vervangen door een eigen medewerker of collega
- De samenwerking duurt niet langer dan nodig voor de specifieke opdracht
- De zzp’er draagt zelf ondernemersrisico: geen werk, geen betaling
Een veelgestelde vraag is of een zzp’er jarenlang voor hetzelfde bedrijf mag werken. Er bestaat geen wettelijk maximum voor de duur van een opdracht, maar na circa acht maanden bij één opdrachtgever neemt het risico op inbedding aanzienlijk toe. Rouleren over meerdere opdrachtgevers of projecten vermindert dat risico. Flying Freelancers biedt hiervoor geautomatiseerde ondersteuning, zodat roulatie structureel en aantoonbaar plaatsvindt.
Hoe controleer je als bedrijf of je samenwerking compliant is?
Je controleert of je samenwerking met een zzp’er compliant is door de feitelijke werksituatie te toetsen aan de drie kernvragen: is er een gezagsverhouding, werkt de zzp’er persoonlijk, en is hij of zij structureel ingebed in je organisatie? Hoe eerlijker je die vragen beantwoordt op basis van de dagelijkse praktijk, hoe betrouwbaarder je zelfbeoordeling is.
Een papieren check is niet genoeg. De Belastingdienst kijkt naar de feitelijke situatie, niet naar wat er in contracten staat. Een goede compliance-check omvat dan ook een beoordeling van hoe het werk op de bouwplaats daadwerkelijk is georganiseerd.
Praktische stappen voor een compliance-check:
- Beoordeel per zzp’er of er sprake is van instructiebevoegdheid vanuit jouw bedrijf
- Controleer hoe lang elke zzp’er al voor jou werkt en of er roulatie plaatsvindt
- Kijk of de zzp’er ook voor andere opdrachtgevers werkt
- Controleer wie het gereedschap en materieel levert
- Beoordeel of de zzp’er zich kan laten vervangen in de praktijk
- Zorg dat overeenkomsten de feitelijke situatie weerspiegelen, niet de gewenste situatie
Voor bouwbedrijven met een schil van vijf of meer zzp’ers is het handmatig bijhouden van al deze gegevens tijdrovend en foutgevoelig. Flying Freelancers is een platform dat speciaal voor deze situatie is gebouwd: het beheert je zzp-pool, bewaakt roulatietermijnen automatisch, houdt documentatie bij en genereert facturen zonder dat je daar zelf iets voor hoeft te doen. Zo houd je de bewijslast structureel op orde, ook als de Belastingdienst belt.
Wil je weten wat een compliant aanpak voor jouw bedrijf kost? Bekijk dan de prijzen en abonnementsopties van Flying Freelancers, of lees meer over hoe het platform zzp’ers en opdrachtgevers op één systeem verbindt.